Uzbekistan – nền kinh tế cô độc muốn tìm lại hào quang



Uzbekistan là 1 trong những đất nước không thể bỏ qua nhất Trung Á. Họ nắm giữ rất nhiều vùng đất trọng tâm của địa bàn này – Thung lũng Fergana, có dân số đông nhất địa bàn (31 triệu người). Vị trí địa lý thuận lợi cũng giúp Uzbekistan đóng vai trò cốt lõi trong Con con đường Tơ lụa trước đây.

Uzbekistan là đất nước giàu tài nguyên. Theo CIA World Factbook, nước này có trữ lượng khí đốt lớn thứ 20 toàn cầu và trữ lượng dầu lửa lớn thứ 47. Họ còn là nước xuất khẩu lớn về thủy điện và điện cung ứng từ khí đốt. Tổ chức phân tách tình báo Stratfor thì cho biết trữ lượng vàng của Uzbekistan đứng thứ 10 toàn cầu, uranium đứng thứ 11 và đồng thứ 10.

Nhờ vùng Thung lũng Fergana trù phú, nông nghiệp của Uzbekistan rất lớn mạnh và đóng góp lớn vào GDP nước này. Sản phẩm xuất khẩu cốt yếu là bông và bột mỳ. Uzbekistan cung ứng tới 85% bột mỳ và 90% gạo, lúa mạch tiêu thụ trong nước. Tất cả những lợi thế này đã giúp kinh tế Uzbekistan hơi độc lập so với nhiều nước hàng xóm – vốn phải dựa vào nước ngoài để có năng lượng và thực phẩm.

Bông là thế mạnh xuất khẩu của Uzbekistan. Ảnh: Reuters

Bông là thế mạnh xuất khẩu của Uzbekistan. Ảnh: Reuters

Sau khi tách khỏi Liên Xô năm 1991, đất nước này tất cả duy trì nền kinh tế dưới thời Soviet, khi trợ giá và kiểm soát chặt cung ứng, báo giá, ngoại tệ. Islam Karimov là nhà lãnh đạo suốt 25 năm đầu độc lập của Uzbekistan. Dưới thời Karimov, Uzbekistan là 1 trong những đất nước cô lập nhất toàn cầu, do ông kiểm soát rất chặt cả kinh tế và chính trị, đồng thời tỏ ra không mấy tin tưởng cả Nga và phương Tây.

Tăng trưởng của Uzbekistan thời kỳ này cốt yếu nhờ các khoản đầu tư của nhà nước. Xuất khẩu khí đốt, dầu lửa, bông đóng vai trò cốt lõi trong việc đem về ngoại tệ. Các giải pháp tăng tính thị phần trong nền kinh tế ở đây được thực hành cẩn trọng hơn so với các đất nước hơic hậu Soviet.

Năm 1992, lạm phát tại Uzbekistan khởi đầu tăng tốc. Giá bán sỉ tăng tới 790%, còn giá bán buôn vọt lên 2.700% cuối năm. Trong khi đó, thu nhập thực lại giảm 56%. Thỏa thuận thương nghiệp với các nước hơic trong Liên Xô cũ bị ngắt quãng cũng khiến các chỉ số kinh tế hơic của Uzbekistan lao dốc. Giai đoạn 1991 – 1994, thặng dư tài khóa giảm mạnh, GDP cũng co lại tới 17%.

Khi nhìn thấy cải tổ kinh tế chậm không mang lại hiệu quả, Chính phủ nước này khởi đầu tăng tốc dịch chuyển sang nền kinh tế theo định hướng thị phần. Họ thắt chặt chính sách tiền tệ, tăng phối hợp với các đơn vị nguồn vốn quốc tế, tăng tư nhân hóa tổ chức nhà nước và cải thiện môi trường cho nhà đầu tư nước ngoài. Nhờ đó, tốc độ giảm GDP chỉ còn 1% năm 1996. Còn lạm phát xuống 35%, từ 1.300% năm 1994. Năm 1996, họ ứng dụng thêm nhiều giải pháp cải tổ nhằm tăng tỷ trọng đóng góp của lĩnh vực tư nhân trong GDP lên 60%. Năm 1997, GDP Uzbekistan tăng 2,5%. Đến năm 1998, con số này tiếp diễn nhích lên, bất chấp khủng hoảng nguồn vốn tại Nga và châu Á.

Số liệu của Ngân hàng Thế giới (WB) cho biết thời kỳ 2004 – 2016, kinh tế Uzbekistan tăng trưởng hơi nhanh, giúp rất nhiều người dân thoát khỏi cảnh nghèo túng. Sự lớn mạnh của các tổ chức tư nhân nhỏ tại nhiều lĩnh vực đã tạo ra rất nhiều việc khiến trong nước, đóng góp vào tăng trưởng thu nhập và giảm nghèo. Việc tăng xuất khẩu khí đốt, vàng và đồng, trong thời kỳ giá tăng, cũng giúp ngân sách có thêm kinh phí để đầu tư và tăng lương.

Tuy nhiên, việc giá sản phẩm đi xuống thời kỳ 2013 – 2016 và Nga, Trung Quốc tăng trưởng chậm lại đã tác động đáng kể đến kinh tế Uzbekistan. Nó khiến họ phải chuyển hướng tăng trưởng sang dựa vào sử dụng nội địa. Nhờ các chính sách nới lỏng tài khóa và tiền tệ của Chính phủ, GDP thời kỳ này của họ chỉ bị tác động rất nhỏ, khi tăng 8,1% năm 2014 và 7,8% năm 2016.

Bước ngoặt lớn của kinh tế Uzbekistan xảy ra vào năm 2016, khi Islam Karimov chết thật. Người kế nhiệm ông là Thủ tướng lâu năm Shavkat Mirziyoyev. Một số người ví Mirziyoyev như Đặng Tiểu Bình – người có công cải tổ và biến Trung Quốc thành cường quốc kinh tế.

Lãnh đạo mới của Uzbekistan - Shavkat Mirziyoyev. Ảnh: Reuters

Lãnh đạo mới của Uzbekistan – Shavkat Mirziyoyev. Ảnh: Reuters

Lãnh đạo mới của Uzbekistan vẫn giữ chế độ chính trị cũ, nhưng cho thực hành nhiều cải tổ đã được lên chỉ tiêu từ lâu. Tháng 8/2016, họ cho biết sẽ xóa bỏ chính sách visa rời nước – giúp hàng triệu cần lao nước này thuận lợi ra nước ngoài khiến việc. Một tháng sau, họ dừng việc cử sinh viên, thầy cô giáo và viên chức y tế đi thu hoạch bông, đồng thời bỏ rất nhiều chính sách kiểm soát vốn.

Chính phủ Uzbekistan cũng đang hướng tới chỉ tiêu đồng som có kỹ năng kỹ sảo chuyển đổi hoàn toàm trước năm 2019. Họ ký nhiều giao kèo phối hợp với các tổ chức nước ngoài, như Hyundai, Lukoil. Cũng như Trung Quốc trong thời kỳ tái cơ cấu, nhiều địa bàn thương nghiệp tự do cũng đang mọc lên tại đây.

Hikmat Abdurahmonov (36 tuổi) đang lên chỉ tiêu xây 1 tòa văn phòng 10 tầng và mở tổ chức khuyên bảo tại Uzbekistan. Với anh, việc cải tổ tiền tệ cũng đồng nghĩa anh có thể tụ họp kiếm tiền. “Tôi cho rằng anh có thể cảm nhận ở mọi nơi, rằng không khí đích thực đang đổi thay”, anh cho biết trên Reuters, “Mọi người đều đang lến chỉ tiêu buôn bán. Anh sẽ thấy rất nhiều startup mọc lên đấy”.

WB đã đưa Uzbekistan vào danh sách 10 nước có môi trường buôn bán cải thiện nhiều nhất năm 2017, nhờ các cải tổ về thành lập tổ chức, xin giấy phép vun đắp, che chở cổ đông thiểu số, trả thuế và cung cấp điện năng. Nước này xếp thứ 74 trên 190 nước, cao hơn cả Trung Quốc.

“Mục tiêu sắp tới của chúng tôi hơi tham vọng. Chúng tôi muốn lọt vào top 20 trước năm 2025”, Azim Akhmedkhodjaev – lãnh đạo ủy ban đầu tư Uzbekistan cho biết. Ông bật mí 11 tháng đầu năm ngoái, họ đã lôi kéo 3,7 tỷ USD vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI). Con số này cả năm 2016 là 1,9 tỷ USD.

“Người Uzbekistan đến nay vẫn hơi cô lập, nhưng đang dần linh hoạt với các nước hàng xóm”, Svante Cornell – Giám đốc nghiên cứu Con con đường Tơ lụa tại Viện Trung Á – Caucusus nhận xét trên Forbes. Chỉ vài tháng sau khi trúng cử, ông Mirziyoyev đã tới thăm Turkmenistan, Kazakhstan, Nga và Trung Quốc. Uzbekistan đang nỗ lực cải thiện quan hệ thương nghiệp với Trung Á. Quan hệ tốt với hàng xóm mới là bàn đạp chắc chắn tiến ra toàn cầu.

Tầm không thể bỏ qua của việc duy trì tăng trưởng kinh tế cao và tăng cường sức khó khăn của nền kinh tế “đã trở thành dành đầu tiên bậc nhất với các lãnh đạo”, Sodiq Safoyev – cựu đại sứ Uzbekistan tại Mỹ cho biết trên Forbes. GDP năm 2016 của nước này vào khoảng 67 tỷ USD.

Dù vậy, thời kỳ này với Uzbekistan tất cả là khởi đầu lại từ đầu. Thu nhập bình quân tại đây ước tính hơn 2.100 USD 1 năm, chỉ bằng 1 phần tư nước hàng xóm Kazakhstan. Nhưng với Safoyev, việc này không thành vấn đề, nhất là khi Trung Quốc phát động sáng kiến Vành đai và Con con đường nhằm hồi sinh Con con đường Tơ lụa.

“Chúng tôi có truyền thống khởi nghiệp kéo dài nhiều thế kỷ qua”, Safoyev nhắc về quan niệm khiến 1 mình của người Uzbekistan, “Chúng tôi còn trẻ, được giáo dục tốt và có nền kinh tế năng động, Uzbekistan sẽ 1 lần nữa trở thành điểm sáng trên Con con đường Tơ lụa thôi”.

Hà Thu(tổng hợp)