TS Nguyễn Sỹ Dũng: Thu phí BOT kiểu ‘trấn lột’



Phát biểu tại tọa đàm “Dự án BOT – Chính sách và biện pháp” do Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) cộng tác với Viện nghiên cứu chính sách, luật pháp và tăng trưởng công ty ngày 8/9, TS Nguyễn Sỹ Dũng, nguyên Phó chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội cho rằng đang còn đó hiện trạng “thu phí BOT như kiểu trấn lột”, không ít người dân chỉ đi qua trạm thu phí mà không đi trên trục đường nhưng cũng phải nộp phí.

Ngoài ra, theo ông, 1 bất cập nữa hiện tại là hiện trạng chỉ định nhà đầu tư, nhà thầu cho các công trình BOT. Nhà đầu tư muốn vốn đầu tư cao, muốn mức giá lớn, chi ra càng nhiều thì thu nhiều. Muốn kéo dài thời hạn thu phí để thu thêm. Luật cho phép thu đủ gốc, đủ lãi, đồng thời Nhà nước dễ bằng lòng những phương án yêu cầu của nhà đầu tư.

“Chung cuộc đầu tư BOT kiểu gì cũng lãi, chỉ rủi ro nhanh chậm. Nếu có bị động, tư túi thì cực kỳ lãi. Trong khi người dân nghèo cũng phải trả giá khi các khoản mức giá tăng lên”, ông Dũng đề cập. Cũng theo ông, dù người dân trả phí bảo trì trục đường bộ rồi nhưng ở nhiều công trình BOT, nhà đầu tư chỉ cần láng lại trục đường là có thể thu phí. Những bất cập đó ông cho rằng cần phải coi xét lại 1 cách sáng tỏ.

ts-nguyen-sy-dung-thu-phi-bot-kieu-tran-lot

Lái xe trả tiền lẻ qua trạm thu phí Cai Lậy để phản đối. Ảnh: Hoàng Nam

Ông Nguyễn Phước Thọ, nguyên Tổng lãnh sự quán tại Lào cho biết ở Thái Lan các trạm BOT thường đặt trên những tuyến trục đường riêng, có bảo hành lâu dài cao, dành cho những người sẵn sàng chi tiền để được vận động thuận lợi hơn. Ở mỗi tuyến trục đường này đều có cảnh báo, người nào muốn đi nhanh hơn thì vào tuyến trục đường đó. Tuy nhiên, họ cũng duy trì cùng lúc tuyến trục đường thông dụng để mọi người dân đi qua mà không thu phí.

“Ở Việt Nam thì 1 số gianh giới chỉ có tuyến trục đường đó và mọi công cụ phải đi vào nên buộc phải mất phí”, ông Thọ đề cập.

Một số chuyên gia tại buổi tọa đàm cho rằng, hiện nhiều nhà đầu tư BOT “tay không bắt giặc” bởi cơ chế ưu đãi chỉ định thầu. Doanh nghiệp không cần kinh nghiệm, vốn hay chuyển giao khoa học. Sau khi vào được công trình, gần như vốn sẽ đi vay, thực hành thì thuê tổ chức thi công.

Luật sư Trương Thanh Đức, Trọng tài viên Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam cho rằng khi muốn thực hành các công trình BOT, nhà đầu tư chỉ lo “đặt gạch” khiến sao được tham dự vào công trình là xong. Còn vốn đầu tư đã có nhà nước và các nhà băng lo. Ông lấy chứng dẫn như cao tốc Hà Nội – Hải Phòng, chủ đầu tư chỉ phải lo hơn 10% vốn, còn lại là vay nhà băng. Tình trạng này theo ông khiến giảm sự khó khăn giữa các công ty và méo mó nền kinh tế.

Sau khi đã được tham dự công trình, nhà đầu tư BOT lại tiếp diễn chọn nhà thầu bằng cách thức chỉ định. Bằng cách này, công ty sẽ đẩy mức giá đầu tư lên càng cao càng tốt để kéo dài thời kì thu phí. Vì thế mới có chuyện các cơ quan chức năng sau khi rà soát 1 loạt công trình PPP đã giảm được hơn 100 năm thu phí.

Một trong số cội nguồn của những bất cập trên theo các chuyên gia tham dự tọa đàm là do sự thiếu sáng tỏ về đấu thầu, vốn đầu tư… trong đầu tư các công trình. Ông Bùi Danh Liên, Chủ tịch Hiệp hội Vận vận chuyển Hà Nội chứng dẫn 1 điều trong quy định sứ mệnh chung của các bên tham dự ký kết là phải bảo mật các nguồn tin về pháp lý, vốn đầu tư, thương nghiệp, khoa học, khoa học… Theo ông, điều này trái với Quyết định của Bộ Chính trị về phản biện xã hội bởi đây là ký kết kinh tế.

Ông Nguyễn Việt Bắc, Giám đốc Công ty TAVIBA cho rằng, để hạn chế những rủi ro, trước mắt, Chính phủ nên mau chóng công ty đấu thầu lại giá thu phí.

“Hiện nay chỉ 1 đội ngũ người ký kết với nhau về giá thu, thời kì thu để cho toàn dân phải chịu. Họ khiến 1 đồng họ khai 3 vì họ được tự tiện khai vốn, tự tiện lập công trình đầu tư, tự tiện toàn bộ”, ông Bắc đề cập và cho biết thêm, sau khi đấu thầu xong thì ứng dụng ngay việc thu phí không giới hạn để hạn chế rủi ro như chuyện nộp phí bằng tiền lẻ.

“Các Bộ, ngành nghề cũng đề cập các công trình mới sắp tới cứng cáp phải đấu thầu nhưng giả định chỉ có 1 đội ngũ người trong cơ quan nhà nước biết với nhau thì không hiệu quả. Đấu thầu thì phải công khai để các công ty đều biết”, ông Bắc cho hay, đồng thời cho rằng, công ty Việt cốt yếu có quy mô nhỏ là chính nên các gói thầu BOT nên được chia nhỏ để nhiều tổ chức có thể tham dự, đồng thời xin hứa khó khăn sáng tỏ. Sau khi đấu thầu tổng mức đầu tư, đến thời kỳ 2 là đấu thầu về mức thu phí.

Việc đấu thầu giả định thực hành, theo các chuyên gia tham dự tọa đàm cần công khai bản chất chứ không phải “quân xanh, quân đỏ” để vẫn rơi vào các tổ chức sân sau. Muốn khiến được vậy, phải giao cho 1 công ty độc lập, không cùng lợi ích để lập công trình, đồng thời có sự phản biện của người dân, giới chuyên gia.

Riêng với vấn đề vốn, nhà đầu tư BOT muốn tham dự công trình phải có 70-80%, không được tính lãi vay vào công trình, giả định không lại xảy ra hiện trạng “mỡ nó rán nó” và hậu quả là người dân phải chịu sứ mạng.

Theo thống kê của VIAC, từ tháng 10/2015 đến nay 4/9/2017 có 13 trạm thu phí ở nhiều tỉnh, thành xảy ra hiện trạng lái xe, người dân địa phương phản đối mức phí bằng việc nộp tiền lẻ hoặc tiêu dùng công cụ gây cản trở việc thu phí.

Ngọc Tuyên