Đặc khu kinh tế – canh bạc của các quốc gia



Khoảng hai thập niên mới đây, mô phỏng đặc khu kinh tế (special economic zone – SEZ) ngày 1 được các đất nước quan tâm. Trong 1 nghiên cứu về Đặc khu kinh tế năm 2010, tác giả Thomas Farole tại Ngân hàng Thế giới (WB) còn nhận định: “Bất kỳ nước nào 10 năm trước không có SEZ ngày giờ đã có, hoặc lên mục tiêu có rồi”.

SEZ là định nghĩa chỉ 1 gianh giới trong 1 đất nước tuân theo các quy định kinh tế tương đốic với cả nước. Thông thường, những quy định này có xu thế nghiêng về lôi kéo đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI). Hoạt động buôn bán trong 1 SEZ cũng có nghĩa doanh nghiệp đó sẽ nhận được các ưu đãi về thuế, du nhập, hồ sơ thương chính và nhiều quy định kiểm soát tương đốic.

Economist cho rằng SEZ là 1 ưu ái về chính trị, nhưng lại là 1 canh bạc về kinh tế. Việc các nhà sản xuất xuất khẩu và các nhà đầu tư tương đốic nhận được ưu đãi thuế và chính sách trong SEZ có thể bóp méo nền kinh tế. Chính quyền cũng sẽ phải gánh nhiều giá thành, như đầu tư cho cơ sở vật chất cơ sở không thể thiếu và bằng lòng hụt doanh số thuế. Nhưng giả sử thành công, những điều này sẽ được bù đắp bởi số việc làm và hoạt động thương nghiệp bùng nổ.

SEZ có lịch sử hình thành từ tương đối lâu. Khu vực mậu dịch tự do trước hết hình thành dưới nền văn minh cổ đại Phoenicia (khoảng năm 1550 trước công nguyên). Còn mô phỏng tiên tiến trước hết được thành lập tại phi trường Shannon ở Ireland năm 1959. Tuy nhiên, phải đến thập niên 80, khi Trung Quốc lớn mạnh hình thức này, nó mới được chú ý.

Từ một làng chài, Thâm Quyến (Trung Quốc) giờ đã thành siêu đô thị nhờ SEZ. Ảnh: Reuters

Từ 1 làng chài, Thâm Quyến (Trung Quốc) giờ đã thành siêu thành thị nhờ SEZ. Ảnh: Reuters

Thế giới hiện có hơn 4.000 SEZ, Economist cho biết. Một nghiên cứu năm 2008 ước tính khoảng 68 triệu người trên toàn cầu đang làm việc tại các khu này. SEZ có rất nhiều hình thức, từ “khu chế xuất” basic, “gianh giới mậu dịch tự do” đến “các tỉnh thành đặc quyền” – gianh giới thị thành thiết lập quy định riêng trong mọi lĩnh vực tác động đến buôn bán.

Các số liệu về hiệu quả của SEZ rất khó nắm bắt, do khó tách riêng tác động của những gianh giới này với các lực lượng kinh tế tương đốic. Dù vậy, nhiều chứng cớ đã chỉ ra chúng thường rơi vào 3 lực lượng – 1 đôi thành công rất mau chóng và tiện dụng, 1 số lượng lớn có thành tích nhỉnh hơn điểm hòa vốn khi thẩm định giá thành – lợi nhuận, và hàng dài các SEZ chiến bại vì 1 là không bao giờ được thực hành, hoặc điều hành quá kém, hoặc nhà đầu tư vui vẻ hưởng ưu đãi thuế mà không tạo ra lợi nhuận xuất khẩu hay số việc làm đáng kể.

Câu chuyện thành công lớn nhất về SEZ thuộc về Trung Quốc. Năm 1980, lãnh đạo Trung Quốc thời đó – Đặng Tiểu Bình chỉ định Thâm Quyến sẽ là 1 trong bốn đặc khu kinh tế của nước này, với ưu đãi thuế và nhiều quy định lôi kéo đầu tư nước ngoài. Nhờ vậy, trong những năm sau đó, Thâm Quyến tăng trưởng với tốc độ chóng mặt.

Từ 1 làng chài 30.000 dân, công đoạn 1978 – 2014, GDP tỉnh thành này tăng 24.500%. Đến năm 2016, dân số ở đây đã đạt gần 12 triệu người. Theo Forbes, Thâm Quyến hiện là 1 trọng tâm kỹ thuật tầm cỡ toàn cầu, có sàn chứng khoán Thâm Quyến và là 1 trong những trọng tâm vốn đầu tư bận rộn nhất toàn cầu.

Trung Quốc rất háo hức với mô phỏng đặc khu kinh tế. Tháng 9/2013, Khu vực Thương mại tự do Thượng Hải (Shanghai FTZ) được thành lập, là nơi thử nghiệm các chính sách vốn đầu tư của Trung Quốc trước khi được ứng dụng đa dạng. Thượng Hải hiện là trọng tâm vốn đầu tư của nền kinh tế lớn nhì toàn cầu và Shanghai FTZ được kỳ vọng giúp tỉnh thành này trở thành 1 trọng tâm vốn đầu tư quốc tế chính thức trước năm 2020, Diplomat cho biết. Năm ngoái, Trung Quốc còn lên mục tiêu về đặc khu kinh tế Xiongan, dự trù đổ vào đây 290 tỷ USD.

Mô hình Khu Kinh tế Tự do (FEZ) của Hàn Quốc cũng được thẩm định thành công, nhờ liên kết được với nền kinh tế trong nước. Họ đã củng cố được mối liên kết giữa các doanh nghiệp trong đặc khu với các doanh nghiệp địa phương.

Hàn Quốc hiện có 8 FEZ tản mác khắp cả nước để đáp ứng nhu cầu doanh nghiệp, gồm Incheon, Busan-Jinhae, Gwangyang, Hoàng Hải, Daegu-Gyeongbuk, Bờ Đông, Chungbuk và Saemangeum-Gunsan. FEZ là chứng cớ cho thấy sự hợp nhất giữa các ngành nghề công nghiệp tương đốic nhau tại đây.

Khu Kinh tế Tự do ở vịnh Gwangyang của Hàn Quốc. Ảnh: Korean Free Economic Zones

Khu Kinh tế Tự do ở vịnh Gwangyang của Hàn Quốc. Ảnh: Korean Free Economic Zones

Nhiều khu kinh tế của nước này vẫn còn đang lớn mạnh. Chính phủ Hàn Quốc đã đổ vào đây hàng tỷ USD nhằm vun đắp cơ sở vật chất cơ sở hỗ trợ các ngành nghề kỹ thuật cao, kinh tế quốc tế, tiêu khiển và du hý. Hệ thống liên lạc và cơ sở vật chất cơ sở của nước này thường được coi là lợi thế chính giúp các doanh nghiệp giảm giá thành vận hành, rút ngắn thời kì giao hàng và cải thiện nhà phân phối các bạn.

Những đất nước tương đốic cũng thành công với SEZ là Các tiểu vương quốc Arab hợp nhất (UAE) và Malaysia. Philippines cũng được khen ngợi với “các khu PEZA” khi giảm đáng kể quy trình xin giấy phép với các nhà đầu tư ngoại. Tại Cộng hòa Dominican, nó đã giúp tạo ra ngành nghề phân phối có quy mô đáng kể trong 1 nền kinh tế trước đó vẫn phụ thuộc vào nông nghiệp.

Trong 1 báo cáo về kinh tế châu Á năm 2015 (Asian Economic Integration Report), Shang-Jin Wei – kinh tế trưởng tại Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) nhận định: “Sự lớn mạnh về số SEZ từ 500 năm 1995 lên hơn 4.300 năm 2015 cho thấy toàn cầu ngày 1 quan tâm mạnh mẽ đến loại hình thử nghiệm chính sách này, dù kết quả còn trái chiều. Nếu được ngoài mặt đúng, SEZ có thể trở thành lực đẩy cho thương nghiệp, FDI, cải thiện việc hoạch định chính sách kinh tế và cải tổ. Hơn nữa, khi các nước lớn mạnh lên, những gianh giới có SEZ có thể cải tổ từ gianh giới thuần phân phối thành trọng tâm đột phá và nhà phân phối tiên tiến”.

Nghiên cứu của ADB cho thấy riêng gianh giới châu Á, số SEZ của 1 nền kinh tế tỷ lệ thuận với xuất khẩu. Tại các nước châu Á đang lớn mạnh, những đất nước có SEZ lôi kéo nhiều FDI hơn tới 82%.

Dù vậy, SEZ không phải lúc nào cũng mang lại tác động hăng hái. Ưu đãi để lôi kéo nhà đầu tư cũng đồng nghĩa chính quyền phải bằng lòng thất thu thuế, ít nhất là trong ngắn hạn. Các gianh giới này cũng đang ngày 1 trở thành thiên đàng rửa tiền.

Bên cạnh đó, ưu đãi vốn đầu tư không phải giải pháp có thể duy trì sự quyến rũ lâu dài. Các khu kinh tế tự do tại châu Phi chỉ toàn voi trắng. Hàng trăm SEZ ở Ấn Độ cũng chẳng thể thành hiện thực.

Các SEZ cần phải được kết nối với nền kinh tế toàn cầu. Vì thế, cải thiện cơ sở vật chất cơ sở còn quy định thành công nhiều hơn là ưu đãi thuế. Các SEZ ở châu Phi chiến bại vì bởi vì này. Rất nhiều khu kinh tế mới tại đây thiếu điện hoặc nằm quá xa cảng.

Cảng Yangshan trong Shanghai Free Trade Zone. Ảnh: News.cn

Cảng Yangshan trong Shanghai Free Trade Zone. Ảnh: News.cn

Tác động tổng thể của SEZ lên thương nghiệp cũng tương đối khó thẩm định. Một nghiên cứu năm 2014 của các nhà kinh tế tại Đại học Paris-Dauphine sắm ra rằng ở 1 chừng độ bảo hộ thuế du nhập khăng khăng, SEZ sẽ làm tăng xuất khẩu cho các nước. Đó là bởi vì tại sao Tổ chức Thương mại Thế gới (WTO) thường bỏ qua cho các SEZ, dù nhiều khu vi phạm quy định về trợ giá. Tuy vậy, báo cáo này cũng chỉ ra SEZ thi thoảng được các nước lèo làm cái cớ để duy trì các rào cản bảo hộ trong nước.

Cuối cùng, bản thân mô phỏng SEZ cũng có tránh. Những gì có tác dụng với phân phối chưa chắc đã có tác dụng với ngành nghề tương đốic. Shanghai FTZ chỉ tập hợp vào vốn đầu tư. Theo các nhà kinh tế học, việc Trung Quốc kiểm soát chặt dòng vốn làm tác động của gianh giới thương nghiệp tự do này lên cả nước tương đối tránh.

Trong 1 dò xét được thực hành tháng 3/2015 bởi Phòng Thương mại Mỹ tại Thượng Hải, 45% doanh nghiệp tham dự cho biết họ thiếu nguồn tin đáng tin cậy về Shanghai FTZ. 75% nhận xét gianh giới này không mang lại lợi ích nhận ra được cho doanh nghiệp của mình.

Hà Thu(tổng hợp)