Tổng kiểm toán: Đầu tư đổi đất lấy hạ tầng dễ tham nhũng vì ‘đất vàng’



Tại hội thảo Cơ chế đầu tư BT – Những vấn đề đặt ra và biện pháp hoàn thiện, do Kiểm toán Nhà nước đơn vị ngày 19/10, ông Hồ Đức Phớc – Tổng kiểm toán Nhà nước nhận định, dù ít bị dư luận lên tiếng chỉ trích nhưng hình thức đầu tư BT (đầu tư đổi đất lấy hạ tầng vật chất) lại dễ bị bóp méo, biến tướng do thiếu công khai, sáng tỏ. “Đầu tư theo hình thức BT đang tạo ra những khoản sinh lời vô cùng lớn từ thời hạ tầng hữu đất vàng, vị trí đắc địa”, Tổng kiểm toán Nhà nước nhận xét.

Theo ông Phớc, gần như các công trình BT (đầu tư đổi đất lấy hạ tầng vật chất) được giao đất trước khi hoàn tất công trình, giá đất lúc ấy phải chăng hơn nhiều so với đơn giá đất tại thời điểm bàn giao công trình, dẫn đến việc trả tiền không bảo đảm quy tắc ngang giá, làm cho lợi cho nhà đầu tư, gây thiệt hại cho ngân sách nhà nước.

ong-ho-duc-phoc-dau-tu-doi-dat-lay-ha-tang-de-tham-nhung-vi-dat-vang

Tổng kiểm toán Nhà nước Hồ Đức Phớc lo lắng những biến tướng trong đầu tư công trình BT khiến cho đây trở thành “mảnh đất màu mỡ cho bị động, thụt két”.

Dẫn ví dụ công trình đầu tư Bảo tàng Hà Nội khi hoàn tất lại trở thành biểu trưng của sự hoang toàng nguồn lực Nhà nước, Tiến sĩ Lê Huy Trọng – Kiểm toán trưởng Kiểm toán Nhà nước chuyên ngành V cho rằng, khoảng trống trong quy định luật pháp khiến cho công trình BT khi hoàn tất lại thành “mảnh đất màu mỡ của thụt két, bị động để nhà đầu tư trục lợi”.

“Chúng ta ứng dụng 1 hình thức điều hành đương đại trong phạm vi hành lang pháp lý chưa đủ mạnh, còn nhiều chồng chéo và kẽ hở để các nhà đầu tư thao túng”, Kiểm toán trưởng Kiểm toán nhà nước chuyên ngành V kể thêm.

Tiến sĩ Phạm Quang Tú – chuyên gia Tổ chức Oxfam Việt Nam đồng tình. Sau khi vun đắp các công trình hạ tầng vật chất thì những khu đất vốn bị định giá phải chăng trở thành “đất vàng”, từ giá đất nông nghiệp được tính thành đất thành thị, trị giá đất đai tăng lên hàng chục, trăm lần, nhà đầu tư được hưởng lợi rất lớn.

“Hiện không có quy định chi tiết về định giá, uy tín công trình. Hai điểm này Nhà nước thiệt kép là định giá công trình và giá đất đều không đúng thực tại. Giá đất phải chăng hơn thực tại còn giá công trình lại được nâng lên”, ông Tú giám định.

Một điểm bất cập nữa là gần như các công trình BT đều chỉ định thầu, làm cho giảm sự khó khăn trong tuyển chọn nhà đầu tư và tiềm ẩn rủi ro chọn nhà đầu tư không có đủ kỹ năng kỹ sảo thực hành công trình. Đơn cử như tại Hà Nội, thanh tra 15 công trình BT, nhưng chỉ 1 công trình thực hành đấu thầu, còn lại đều là chỉ định thầu.

Các công trình được thực hành không ưng chuẩn đấu thầu, chủ đầu tư hầu như chỉ “1 mình môt chợ” đã làm cho giảm tính khó khăn, thiếu sáng tỏ. Quyền tiêu dùng đất lại không được xác định chính xác và toàn bộ. Như vậy, Nhà nước cũng như nền kinh tế phải gánh chịu thiệt hại kép.

Phân tích sâu hơn Tiến sĩ Nguyễn Đình Hòa, Trường Đào tạo và Bồi dưỡng nghiệp vụ kiểm toán cho hay, thực chất công trình BT là hoạt động mua – bán nhưng không theo cơ chế thị phần. Giá cả dễ bị đổi thay theo hướng tăng lên bởi nhiều nhân tố phi thị phần. Khi công trình hoàn tất, đáng ra phải thực hành kiểm toán khoa học, kiểm toán vốn đầu tư để xác định chính xác uy tín, trị giá, làm cho hạ tầng cho việc “trả tiền” bằng quỹ đất. Song chưa có công trình BT nào được rà soát, kiểm toán mà chỉ là quyết toán.

“Đã đến lúc vĩnh biệt thực thụ cơ chế ‘đổi đất lấy hạ tầng vật chất’ tại các địa phương đã tăng trưởng tốt, có thể chỉ cho phép ứng dụng tại 1 số địa phương chậm tăng trưởng, ngân sách địa phương còn yếu kém, hạ tầng vật chất còn rất thiếu”, ông Hòa comment.

Bất cập khác trong đầu tư BT, theo bà Trương Hải Yến – Phó vụ trưởng Vụ Tổng hợp (Kiểm toán Nhà nước), là việc tổ vốn tổng mức đầu tư công trình. Qua kiểm toán, 1 số giá thành trong tổng mức đầu tư lập cao so với thực tại và quy định, thiếu tiêu chuẩn; dẫn tới tăng tổng mức đầu tư, chiếm dụng tiền tài ngân sách Nhà nước.

Bà Yến cũng cho biết, việc hợp đồng thỏa thuận BT còn chưa thích hợp, không chặt chẽ, thiếu buộc ràng chế tài khi nhà đầu tư vi phạm về tiến độ, thời kì thực hành công trình, uy tín công trình… Cụ thể, trong trường hợp công trình BT đã được trả tiền bằng công trình giao đất khác trước khi hoàn tất công trình BT, nhà đầu tư không bị sức ép phải thực hành công trình đúng theo tiến độ bảo đảm.

Theo số liệu từ kết quả kiểm toán, Kiểm toán Nhà nước đã kiến nghị xử lý vốn đầu tư hơn 3.815 tỷ đồng trên tổng số 30.425 tỷ tại 21 công trình, tương đương 12,54% trị giá được kiểm toán.

Trước những khoảng trống khiến cho BT dễ thành mảnh đất bị xà xẻo, Giáo sư Đặng Hùng Võ – nguyên Thứ trưởng Bộ Tài nguyên Môi trường buộc phải, cần bổ sung các quy định về kiểm toán khoa học để giám định uy tín, kiểm toán vốn đầu tư để giám định trị giá đối với công trình hạ tầng vật chất; về định giá đất trả cho nhà đầu tư, cũng như sứ mạng thanh tra định kỳ, đột xuất của các Bộ, UBND cấp tỉnh nơi có công trình BT.

“Cần có quy định chi tiết về đề xuất phân tách giá thành – lợi ích giữa cơ chế BT và Nhà nước đấu giá của nả công để lấy tiền vun đắp hạ tầng vật chất, làm cho hạ tầng cho quy chế thực hành công trình BT. Đồng thời, không cho phép giao đất để trả cho nhà đầu tư hạ tầng vật chất trước khi nghiệm thu, hoàn tất giám định uy tín, định giá trị giá…”, ông Võ buộc phải.

Các công trình BT thực hành qua hình thức thỏa thuận vun đắp – chuyển giao, là 1 hình thức của đầu tư đối tác công tư (PPP). Trong thỏa thuận BT, sau khi vun đắp xong, nhà đầu tư chuyển giao công trình đó cho nhà nước và được tạo điều kiện thực hành công trình khác để thu hồi vốn đầu tư. Dự án BT còn được gọi là “đổi đất lấy hạ tầng vật chất”, sau 1 thời kì trầm lắng, nay tăng trưởng rầm rộ quay lại ở nhiều địa phương.

Anh Minh